Przerzutki zmieniają przełożenie napędu, przesuwając łańcuch między zębatkami o różnej wielkości. Dzięki temu możesz dopasować opór pedałowania do terenu i utrzymać wygodne tempo pracy nóg – lżejsze na podjeździe, twardsze na płaskim odcinku lub zjeździe.
Jak fizycznie działają przerzutki?
W klasycznym, mechanicznym napędzie naciskasz dźwignię manetki, która napina albo luzuje stalową linkę. Linka porusza przerzutką, a jej wózek prowadzi łańcuch na sąsiednią zębatkę kasety. W układach elektronicznych podobny ruch wywołuje sygnał wysłany po naciśnięciu przycisku, ale zasada zmiany przełożenia pozostaje taka sama.
Tylna przerzutka przesuwa łańcuch po koronkach kasety i pozwala precyzyjnie korygować opór. Mniejsza zębatka z tyłu daje twardsze przełożenie. Koło obraca się wtedy szybciej na jeden obrót korby, ale trzeba mocniej naciskać na pedały. Większa koronka tylna tworzy przełożenie miękkie, przydatne na podjazdach, ponieważ pedałowanie wymaga mniejszej siły.
Przednia przerzutka, jeśli rower ją ma, przenosi łańcuch między tarczami przy korbie. Zmiana z przodu daje większą różnicę oporu niż pojedynczy ruch tylnej przerzutki. W praktyce przednia przerzutka służy do dużej korekty przełożenia, a tylna do jego dokładnego dostrojenia.
Przykładowo duża tarcza z przodu i mała koronka z tyłu tworzą twardy bieg do szybszej jazdy. Mała tarcza z przodu i duża koronka z tyłu dają miękkie przełożenie, które ułatwia pokonywanie wzniesienia.
Drugim rozwiązaniem jest przerzutka wewnętrzna, nazywana planetarną. Jej przekładnie znajdują się w tylnej piaście, więc łańcuch nie przeskakuje między zewnętrznymi koronkami. Manetka steruje zestawem kół zębatych ukrytych w piaście. Taką zmianę można zwykle wykonać także na postoju, co przydaje się w rowerach miejskich, na przykład przed ruszeniem spod świateł.
Przerzutki zewnętrzne czy wewnętrzne?
| Kryterium | Przerzutki zewnętrzne | Przerzutki wewnętrzne |
|---|---|---|
| Serwisowanie | Łatwiejszy dostęp, ale potrzebna jest regularna regulacja i czyszczenie | Mechanizm jest osłonięty, a naprawy zwykle wymagają większej wiedzy |
| Zmiana na postoju | Zwykle wymaga obracania korbą | Najczęściej możliwa bez pedałowania |
| Waga | Zwykle niższa | Zwykle wyższa, ponieważ mechanizm znajduje się w piaście |
| Odporność na warunki | Elementy są odsłonięte i bardziej narażone na błoto oraz uderzenia | Zabudowa lepiej chroni przekładnię przed brudem i wilgocią |
Jak używać przerzutek, żeby jeździć płynnie?
Najważniejsza jest kadencja, czyli liczba obrotów korby na minutę. Dla wielu rowerzystów wygodny zakres wynosi około 70–100 obrotów na minutę, choć konkretna wartość zależy od kondycji, rodzaju trasy i stylu jazdy. Gdy pedałujesz bardzo ciężko i wolno, wybierz lżejsze przełożenie. Jeśli nogi kręcą zbyt szybko bez wyraźnego przyspieszenia, wybierz twardszy bieg.
Bieg zmieniaj z wyprzedzeniem. Przed podjazdem przełącz na lżejsze przełożenie, zanim nachylenie zmusi Cię do mocnego nacisku na pedały. Podobnie zrób przed wjazdem w piasek, błoto lub trudniejszy fragment MTB. Podczas samej zmiany chwilowo zmniejsz nacisk na pedały. Łańcuch łatwiej wtedy przechodzi na kolejną zębatkę, a napęd pracuje ciszej.
W rowerach MTB i trekkingowych spotkasz zwykle poziome manetki z dźwigniami obsługiwanymi kciukiem lub palcem wskazującym. W rowerach szosowych, gravelowych i przełajowych funkcję tę pełnią klamkomanetki zintegrowane z dźwigniami hamulca. Ich obsługa zależy od producenta, ale w każdym przypadku wybierasz przełożenie podczas jazdy, gdy łańcuch jest w ruchu.
Szczególnej uwagi wymaga przekos łańcucha. To jego mocne skrzyżowanie między przednią tarczą a tylną koronką. Występuje na przykład przy małej tarczy z przodu i małej koronce z tyłu albo przy dużej tarczy z przodu i dużej koronce z tyłu. Łańcuch biegnie wtedy pod dużym kątem, zwiększa się tarcie, hałas i obciążenie ogniw oraz zębatek.
Nie zawsze da się całkowicie uniknąć skrajnego ułożenia, szczególnie w napędzie z jedną tarczą z przodu. Nie używaj jednak takich kombinacji dłużej, niż wymaga tego sytuacja. W napędzie z dwiema tarczami utrzymuj łańcuch możliwie blisko linii prostej, wybierając środkowe koronki kasety przy ustawieniach pośrednich z przodu.
Zasady, które pomagają chronić napęd, są proste:
- Utrzymuj kadencję w wygodnym zakresie i zmieniaj bieg, zanim pedałowanie stanie się zbyt ciężkie.
- Przed podjazdem lub trudnym fragmentem trasy wybierz lżejsze przełożenie z wyprzedzeniem.
- Podczas zmiany chwilowo zmniejsz nacisk na pedały, zamiast przełączać bieg pod pełnym obciążeniem.
- Ograniczaj jazdę na skrajnych kombinacjach, które mocno przekaszają łańcuch.
- Po jeździe w deszczu, błocie lub piasku wyczyść napęd i zadbaj o jego smarowanie.
W praktyce zmiana biegów może wyglądać następująco:
- Rozpoznaj zmianę terenu, na przykład zbliżający się podjazd.
- Zmniejsz nacisk na pedały, zanim przednie koło znajdzie się na wzniesieniu.
- Wybierz lżejsze przełożenie jedną lub kilkoma zmianami tylnej przerzutki.
- Po ustabilizowaniu kadencji wróć do równomiernego nacisku na pedały.
Dlaczego biegi nie wchodzą?
Problemy ze zmianą przełożeń nie zawsze oznaczają uszkodzenie samej przerzutki. Często przyczyną jest zabrudzony napęd, zużyta linka albo nieprawidłowy jej naciąg. Podstawowe rozpoznanie ułatwiają typowe objawy:
- Wyciągnięta lub zapieczona linka może powodować opóźnioną reakcję przerzutki i problemy z wejściem na skrajne koronki.
- Regulacja pokrętłem baryłkowym pozwala skorygować niewielkie różnice w naciągu linki.
- Przeskakiwanie łańcucha może wynikać ze zużytej kasety, łańcucha albo nieprawidłowego ustawienia napędu.
- Spadanie łańcucha mimo podstawowej regulacji może wskazywać na problem z zakresem pracy, hakiem przerzutki lub zużytymi elementami.
Jeśli niewielka korekta pokrętłem baryłkowym nie poprawia działania, nie reguluj napędu metodą prób i błędów. Gdy łańcuch nadal spada, biegi przeskakują albo przerzutka została uderzona, potrzebna będzie kontrola w serwisie.
Przerzutki działają najlepiej wtedy, gdy dobierasz przełożenie do terenu, utrzymujesz płynną kadencję i nie zmuszasz łańcucha do pracy pod dużym kątem. Taki sposób jazdy poprawia komfort, ogranicza hałas i wydłuża życie całego napędu.
